anadolu'da Yetişen Evliyâdan. Edirne'de Doğdu. Doğum Târihi Belli Değildir. Babası Celvetiyye Tarîkatı Şeyhlerinden Saçlu İbrâhim Efendidir. Abdülhay Efendi, Babasının Yanında Yetişti. Celvetiyye Tarîkatını Da Öğrenerek Babasından Hilâfet Aldı Ve Rumeli Çirmen Sancağındaki Bugün Bulgaristan Sınırları İçinde Kalan Akçakızanlık Kazâsındaki Alâeddîn Efendi Zâviyesine Şeyh Olarak Tâyin Edildi.
babasının Edirne Selîmiye Câmii Vâizi İken 1660'da Vefâtı Üzerine, Bu Câminin Vâizliğine Ve Tekke Şeyhliğine Tâyin Edildi. Bu Görevde Uzun Müddet Kaldı Ve İnsanlara Vâzlarında Ehl-i Sünnet Yolunu Anlattı. 1686'da İstanbul'un Kadırga Semtindeki Sokullu Mehmed Paşa Zâviyesine, Kâdızâde Mahmûd Efendinin Ölümü Üzerine Tâyin Edildi. İki Sene Burada Kaldıktan Sonra, Eminönü Yeni Câmi Vâizliğine Getirildi. 1691'de Selâmi Ali Efendinin Vefâtı Üzerine Aziz Mahmûd Hüdâî Tekkesine Şeyh Olarak Tâyin Edildi. Bu Vazîfesinde Ömrünün Sonuna Kadar Kaldı. 16 Kasım 1705 (h.1117) Pazartesi Günü Vefât Etti. Aziz Mahmûd Hüdâî Tekkesinin Yakınında Halilpaşa Türbesine, Halil Paşazâde Mahmûd Beyin Yanına Defnedildi.
şeyh Abdülhay Celvetî, Tasavvufdaki Derin Ve İnce Mânâlara Vâkıf İdi. Kalb (gönül) Hakkında Şöyle Buyurmaktadır:
hadîs-i Kudsîde Buyruldu Ki: "ben Yere Göğe Sığmam. Fakat Haramlardan Sakınan Temiz Mümin Kulumun Kalbine Sığarım." allahü Teâlâ Nefs İle Sır Makâmı Arasında Bir Kalb (gönül) Şehri Yaratmıştır. Bu Şehir Dâimâ Mâmur Olmak İster. Gönlün Mâmur Edilmesi Usta Ve Mîmâr İle Olmaz. Ancak Allahü Teâlânın Lütfu İle Olur. Hacı Bayrâm-ı Velî Talebelerine; "kalp Şehrinizi Mâmur Ediniz. Allah Adamlarının Sözlerini Dinleyiniz. İlim Öğreniniz." Buyurmuştur. Yine Aziz Mahmûd Hüdâî; "talebe Allahü Teâlânın Rızâsını Kazanmakta Gayretli Olmalı, Taş Gibi Katı Olan Kalpleri Rehber Olan Zâtın Terbiyesinde Yumuşatmalıdır. Kalbi Yumuşayınca, Bu Hâlini Hocasına Arz Edip, Onun Tavsiyeleri, Yol Göstermesi İle Önündeki Yollardan Engeller Kalkar Ve Matlubuna, Maksûduna Kavuşur. Îmân-ı Kamil (olgun İnsan) Olur." Buyurdu.
abdülhay Celvetî, Abdülhay Mahlası İle Çok Güzel İlâhîler Söylemiştir. Fakat Bu İlâhîlerin Toplandığı Dîvan Henüz Bulunamamıştır. Birçok Eser Yazan Abdülhay Celvetî'nin Eserlerinden Bazıları Şunlardır: 1) Kasîde-i Bürde Tercümesi, 2) Feth-ul-beyan Li-husûl-in-nasrî Vel-fethi Vel-emân: arapça Olup Fetih Sûresinin Tefsîridir. Süleymâniye Kütüphânesi Hacı Beşir Ağa Kısmı, No: 34'te Kayıtlıdır. 3) Tefsîr-i Ba'z-ı Süver-i Kur'âniyye: türkçe Olup, Meryem, Yâsîn, Feth, Rahmân, Nebe', Nâzi'ât, Abese, Tekvîr, İnfitâr, Mutaffifîn, Kevser Sûrelerinin Tefsîridir. 4) Şerh-i Gazel-i Hâcı Bayrâm-ı Velî.
kaynaklar
1) Vekâyi-ul-füdelâ; C.2, S.414
2) Tezkire-i Sâlim; S.462
3) Osmanlı Müellifleri; C. 1, S.125
4) Sefînet-ül-evliyâ; C. 3, S.21.