on Dokuzuncu Yüzyılda Anadolu'da Yetişmiş Olan Evliyâdan. Babası Muhammed Efendidir. Neseb Yönünden Peygamber Efendimize Dayandığı Söylenir. Şeyh Yûsuf Harpûtî Veya Hacı Yûsuf Harpûtî Diye Meşhûr Olmuştur.
1822 (h.1238) Senesinde, Osmanlılar Zamânında Erzurum'a Bugün İse Bingöl İline Bağlı Kiğı İlçesinin Zermek (yeldeğirmeni) Köyünde Doğdu. Tahsîlinierzurum'da Yaptı. Zamânının Usûlüne Göre İlim Öğrenip Zâhirî İlimlerde Derece Sâhibi Oldu Ve Bâzı Eserler Yazdı. Tasavvufa Yönelip, Baba Ve Dedelerinin De Mensûbu Bulunduğu Nakşibendiyye Yoluna Girdi. Erzurum'dan Harput'a Giderek Arkadaşı Mahmûd-isâmînî İle Birlikte Şeyh Ali Sebtî Hazretlerinin İlim Meclislerine Ve Sohbetlerine Devâm Etti. Bu Sırada Arkadaşları Ve Harput Halkı Tarafından Çok Sevildiği İçin Harpûtî Diye Anılmaya Başlandı. Zâhirî İlimlerde Yetiştiği Gibi, Tasavvuf Yolunda Da Olgunlaştı. Hocası Tarafından İslâmiyetin Emir Ve Yasaklarını Anlatmak, İnsanların Dünyâda Ve Âhirette Kurtuluşlarına Vesîle Olmakla Vazîfeli Olarak Köyüne Gönderildi. Ders Halkası Kurarak Talebe Yetiştirdi Ve Halka Vâz Ü Nasihat Etti. Oğlu Şeyh Hacı Muhammed Efendi, "imam Efendi" Lakabıyla Meşhûr Olanosman Bedreddîn Efendi Ve Şeyh Abdullahefendi Onun Talebelerindendir. İmâdiyel-islâm Adlı Eseri Yazdı. Bu Eserinde Îmân Ve İbâdetlerle İlgili Meseleleri Anlattı. Oğlu Muhammed Efendi İle Hacca Gitti. Hac Yolculuğu Esnasında Da Oğluna İlim Öğretti. Hattâ Deve Üzerinde Bile Aylarca Çölde Oğluna Ders Okuttuğu Dillere Destan Oldu. Oğlu Muhammedefendiye İcâzet Vererek İlim Öğretmek Üzere Erzurum'a Gönderdi.
yûsuf Harpûtî Hazretleri 1908 (h.1326) Senesinde Doğum Yeri Olan Bingöl'ün Kığı İlçesine Bağlı Zermek (yeldeğirmeni) Köyünde Vefât Etti. Köyünde Konağının Bahçesinin Bir Kenarında Defnedildi. Bu Bahçenin Bir Kenarında Da Câmi Vardır. Sonradan Kabrinin Üzerine Oğulları Tarafından Türbe Yaptırıldı. Bugün Kabri Sevenleri Tarafından Ziyâret Edilmektedir.
türbesinin Bulunduğu Bahçedeki Elma Ağaçlarını Yûsuf Harpûtî Hazretlerinin Bizzat Kendi Elleriyle Diktiği Bilinmektedir. Bu Sebeple Buradan Geçen Yolcular Ve Kabrini Ziyârete Gelenler Bu Ağaçların Meyvelerini Bereketlenmek Niyetiyle Alıp Yemektedirler. Bu Elma Ağaçlarının Altında Suyu Az Ve Havuzu Ufacık Olan Küçük Bir Çeşme Yaptırmıştır. Sıtma Hastalığının Yaygın Olduğu Zamanlarda, Hastalığa Yakalanan Çocuklar Getirilip Bu Pınarın Suyunda Yıkanınca Şifaya Kavuştukları Çok Görülmüştür. Bu Yüzden Bu Küçük Çeşme Halk Arasında Sıtma Pınarı Adıyla Meşhûr Olmuştur. Türbe Yakınlarında Pislik Bulunmasın Diye Zaman Zaman Türbe İle Bahçe Arasına Duvarlar, Tel Örgüler Çekilmiş, Ama Her Defâsında Bu Çeşmeye Yakın Olan Kısmın Ertesi Sabah Yıkıldığı Görülmüştür. En Son Olarak 1989-90 Senelerinde Bu Civarlarda Büyük Heyelanlar Oldu. Bu Heyelanlarda En Fazla Zarar Gören Köylerden Biri De Zermek Köyüydü. On Kişinin Ölümüyle Neticelenen Heyelanda, Köyde Büyük Hasar Meydana Geldi.dağdan Gelen Heyelan Dalgası Türbeden Yukarıda Bulunan Bahçeleri, Evleri, Konakları Ve Câmiyi Yıktığı Halde, Yûsuf Harpûtî Hazretlerinin Tübesinde Hasar Olmadığı Görüldü.
yûsuf Harpûtî Hazretlerinin İmâdiyel-islâm Adlı Eserinin El Yazması Orijinali Elde Mevcuttur.
yûsuf Harpûtî Hazretlerinin, Şeyh Hacı Muhammed Efendi, Necib Efendi, Hacı Hâfız Ziyâ Bey, Mustafa Efendi Adında Dört Oğlu Vardı.
birinci Oğlu Şeyh Hacı Muhammed Efendi Âlim, Fazilet Sâhibi Bir Kimseydi. Babasından İlim Öğrendi. Babası Gibi Nakşibendiyye Yoluna İntisâb Etti. Babasından İcâzet Alarak Erzurum'a Gitti Ve Orada Ders Verip Talebe Yetiştirdi. Birçok Kerâmetleri Ve Üstün Hâlleri Görüldü.
talebelerinden Şâfîler Câmii İmâmı Murat Gözet Şöyle Anlattı: "bir Gün Hocamızdan Ders Alıyorduk. Epeyce Vakit Geçmişti. Hepimiz De Talebeliğin Verdiği Hava İle Dersin Bitmesini Bekliyorduk. Hocamız Şeyh Muhammed Efendi Bunu Anlamış Olacak Ki Dersi Kesti Ve; "epeyce Yorulduk. Sıcak Bir Helva Olsa Ne İyi Olurdu." Buyurdu. Bizim Aklımızdan Acaba Canı Helva Mı İstedi? Birimiz Gidip Helva Yaptırsak Mı? Diye Geçti. Bu Sırada Bana; "hele Evlât Şu Dolabı Aç Belki Bir Şeyler Bulunur." Buyurdu. Fırlayıp Dolabın Kapısını Açtım Bir De Ne Görelim; Büyük Bir Tabak Helva Ve Üzerinden Sıcak Buhar Çıkıyor. Bu Hâdiseye Hepimiz Şaşırdık. Daha Sonra Helvayı Ortaya Getirip Hep Birlikte Yedik. Böylece Hocamızın Bir Kerametine Şâhid Olduk."
şeyh Hacı Muhammed Efendiyle İlgili Bir Hâtıra Da Şöyle Anlatılır: Birinci Dünyâ Harbi Öncesinde, Rus Askerlerinin Erzurum'da Kaldıkları Sıralarda Kiğı Kasabası Yakınlarına Kadar Düşman Askeri Gelmiş Birçok Köyü Yakıp Yıkmışlardı. Bu Telaş Ve Heyecan İçinde Kiğı'da Bulunan Bir Askerî Birlik Yerini Terk Edipelazığ Karakoçan İstikametine Doğru Hareket Ettiği Haber Alındı. Askerin Haberleşme Noksanlığından Dolayı Yanlış Bir Harekatta Bulunduğunu Ve Yol Üzerindeki Köylere Girmiş Bulunan Rus Askerlerinden Habersiz Olduklarını Anlayan Muhammed Efendi, Vakit Geçmeden Askeri Durdurmak Gerektiğini Söyleyerek Hemen Atının Hazırlanmasını Emretti. Böyle Bir Anda Haberci İle ısmarlama Sözlerle Askerin Durdurulamayacağını Bildiği İçin Bizzat Kendisi Gitmek İstedi. Zîrâ Kendisini Ve Babasını Tanımayan, Bilmeyen Kimse Yoktu. Bu İşi Ancak O Yapabilirdi. Bu Sebeple Bütün İtirazlara Rağmen Atına Atlayıp Süratle Yola Koyuldu. Normal Yürümekte Bile Güçlük Çekilen Bu Dağ Yolunda Dört Nala At Koşturması, Arkasından Gelenleri Güç Durumda Koydu. Murat Suyunun Geçtiği Vadinin Göründüğü Dağın Tam Üzerine Geldiğinde, Atın Başını Aniden Yoldan Çevirerek, Kuş Uçmaz Tâbir Edilen Dağın Tepesinden, Altında Mağaraların Bulunduğu Kayalıktan Aşağı İnmeye Başladı. Arkasından; "at Şahlandı Şeyh Efendiyi Mahvetti." Diye Feryat Ederek Atlarını Süren Kimseler Tepeye Geldiklerinde Atlarından İnip Kayalığın Üzerinde Durdular. Şeyh Muhammed Efendi Kayalıktan Geçmiş, Dağdan Aşağıya Vâdiye Doğru Atını Sürüyor, Askerleri İse Durmuş Şaşkınlıkla Onu Seyrediyor Gördüler. Böylece Ters İstikâmete Gitmekte Olan Askerî Birliği Dağılmadan Veya Zâyiâta Uğramadan Ve Belki De Tamâmen İmhâ Olmaktan Kurtardı.
insanların Dünyâda Ve Âhirette Saâdete, Mutluluğa Kavuşmaları İçin Çalışan, Vatan Savunması İçin Kahramanca Davranan Muhammed Efendi Bir İlkbahar Gününde Kiğı'dan Zermek Köyüne Babasının Kabrini Ziyârete Gidiyordu. Yanındakilerle Birlikte Murat Nehrinin Kolu Olan Ve Ne Zaman Coşup Ne Zaman Sâkinleşeceği Belli Olmayan Büyük Su Yanına Geldiklerinde Suyun Coşkun Olduğunu Gördüler.
derenin Suları Köprünün Seviyesine Gelmişti. Köprünün Sağlamlığına Kanâat Getirdiklerinden Geçmeğe Karar Verip Sıra İle Atlarını Sürdüler. Şeyh Muhammed Efendinin Atı Tam Köprünün Ortasına Geldiği Sırada Yukarıdan Kopup Gelen Bir Sele Kapıldı. Orada Bulunanların Feryad Ve Figanları Arasında Muhammedefendi De Sel Sularına Kapılmıştı. Yüz Elli Metre Kadar Aşağıdan At Kenara Çıkabildi. Fakat Şeyh Efendi Görünmüyordu. Kayaları Önüne Katarak, Akan Suyun Etrâfındaki Aramalar Aralıksız Devâm Etti. Dere Boyunca Bulunan Köylüler Genç, İhtiyar, Kadın Kız Tarafından Üç Gün Üç Gece Arandı. Fakat Bulunamadı. Dördüncü Günü Sabahı Suların Oldukça Azaldığı Bir Sırada, Köprüden Aşağıya Düştüğü Noktada Şehâdet Parmağı Havada Sağ Elinin Sallandığını Gördüler. Hiçbir Şeye Takılı Olmadan Orada Duran Cesedini Sudan Çıkarıp Gerekli Techiz Ve Tekfin Yapıldıktan Sonra Kiğı Câmiinin Bahçesine Defnettiler. Türbesi Hâlen Orada Olup Ziyâret Edilmektedir.
yûsuf Harpûtî Hazretlerinin İkinci Oğlu Necib Efendinin Erzurum'da Han Ve Hamamları Vardı. Ayrıca Zermek Ve Civar Köylerde Çok Arâziye Sâhipti. Yolculuğa Çıkacağı Zaman Atının Heybesini Altınla Dolduran Necib Ağa, Bu Zenginlik Ve İhtişâmın Dünyâda Kalacağını, Fânî Ve Yok Olacağını Düşünerek Garip, Yetim Ve Fakirlere Çok İhsânlarda Bulunurdu. Çok Cömert Ve Misâfirperver Olan Necip Ağanın Konağına Hergün Yüz Atlı İner Göçerdi.
üçüncü Oğlu Hacı Hâfız Ziyâ Bey Meclis-i Mebûsân Âzâsı Yâni Erzurum Milletvekiliydi. Tahsîlini Erzurum Ve İstanbul'da Tamamladı. Çeşitli Dış Temsilciliklerde Bulundu. Bağdat Savcılığından Sonra Kurulan İlk Tbmm'de Erzurum Milletvekili Olarak Bulundu. İstanbul'da Vefât Edip Eyüp Kabristanında Defnedildi.
dördüncü Oğlu Mustafa Efendi İse, Tahsîlini Kiğı Ve Erzurum'da Yaptı. Kiğı'da Kaymakamlık Vazîfesinde Bulundu.
yûsuf Harpûtî Hazretlerine Âit Olduğu Söylenen Bir Şiir Şöyledir.
düşmüşem Bir Nâr-ı Aşka, Tâ Kıyâmet Yanarım,
şem'e Pervâneye Karşı Ağlayûben Dönerim
içmişem Aşkın Şarâbın, Nûş Edûben Kanarım
bülbülem Güldür Murâdım İntizârım Yâ Resûl!
bülbül Güle Be Alaha Âşık Oldum Yanarım.